การตอบโต้สภาวะการหลงลืมร่วม (Against Collective Amnesia) และ เหรียญอีกด้านของการตอบโต้

 |  แนวคิด ทฤษฎีมานุษยวิทยา
ผู้เข้าชม : 204

การตอบโต้สภาวะการหลงลืมร่วม (Against Collective Amnesia) และ เหรียญอีกด้านของการตอบโต้

           สภาวะการหลงลืมร่วม (Collective Amnesia) หรือสภาวะที่สังคมพร้อมใจกันลืมเรื่องบางเรื่อง มิใช่สิ่งที่เป็นไปไม่ได้ เพราะการดำเนินชีวิตประจำวันของมนุษย์มีความสัมพันธ์กับสังคม มนุษย์จึงย่อมต้องรับรู้เรื่องราวต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นในสังคม พร้อมทั้งลืมเลือนเรื่องบางเรื่องที่สังคมมองว่าไม่จำเป็นต้องจดจำ อย่างไรก็ตาม สภาวะการหลงลืมร่วมก็มิใช่การลืมอย่างถาวรเสมอไป แม้มนุษย์ไม่ใช่สิ่งมีชีวิตที่สามารถจดจำได้ทุกอย่าง แต่ขณะเดียวกันก็ไม่สามารถลืมทุกสิ่งอย่างสิ้นเชิงได้เช่นกัน สิ่งที่ถูกลืมไปนั้น บางครั้งจึงอาจเพียงซ่อนตัวอยู่ในมุมใดมุมหนึ่งของสังคม และในหลายครั้ง ก็พบว่ายังคงมีผู้คนซึ่งพยายามนำสิ่งเหล่านี้กลับมาเป็นที่รับรู้ในสังคมวงกว้าง แม้ต้องเผชิญกับบริบทที่กดทับหรือบดบังความทรงจำเหล่านั้นอยู่ก็ตาม นี่คือปฏิบัติการตอบโต้สังคมที่กำลังตกอยู่ในสภาวะการหลงลืมร่วม (Against collective amnesia) นั่นเอง

           แต่กระนั้น แม้การตอบโต้สภาวะการหลงลืมร่วมจะมีความสำคัญ แต่การตอบโต้สภาวะดังกล่าวก็อาจมีเหรียญอีกด้านที่ควรระมัดระวังเช่นกันหากการตอบโต้นั้นมีขึ้นเพื่อตอบสนองอุดมการณ์บางอย่างของผู้จดจำจนมองข้ามข้อเท็จจริงบางเรื่องซึ่งผู้จดจำเห็นว่าไม่สอดคล้องกับอุดมการณ์ตน ถึงที่สุดแล้ว การตอบโต้สภาวะการลืมร่วมก็อาจไม่มีประโยชน์มากนัก เพราะสังคมยังตกอยู่ภายใต้สภาวะของอคติในการเลือกที่จะจำ และเลือกที่จะลืมเช่นเดิม

           บทความชิ้นนี้จะกล่าวถึงหนังสือเรื่อง Narrating Presence: Awakening from Cultural Amnesia ซึ่งเขียนโดย Azhar Ibrahim เมื่อ ค.ศ.2014 หนังสือเล่มนี้เป็นตัวอย่างหนึ่งที่ชี้ให้เห็นว่าความเปลี่ยนแปลงของสังคมสิงคโปร์สมัยใหม่จะไม่สามารถทำลายความทรงจำทางวัฒนธรรมของชาวมาเลย์สิงคโปร์ลงไปอย่างสิ้นเชิงหากชาวมาเลย์สิงคโปร์มีความพยายามในการรักษาความทรงจำเหล่านั้นไว้ อย่างไรก็ตาม สิ่งที่ควรขบคิดกันต่อจากหนังสือเล่มนี้คือ ปัญหาการตอบโต้สภาวะการหลงลืมร่วมสามารถเกิดขึ้นได้เช่นกันหากการส่งเสริมการฟื้นฟูความทรงจำทางภูมิปัญญานั้น กลับนำไปสู่การสนับสนุนอุดมการณ์วัฒนธรรมแบบแช่แข็ง มองไม่เห็นถึงความเปลี่ยนแปลงทางวัฒนธรรมที่เกิดขึ้นในประวัติศาสตร์ และใช้เป็นเครื่องมือในการตอบโต้ความหลากหลายทางวัฒนธรรมที่มาจากภายนอก

ภาพปกหนังสือ Narrating Presence: Awakening from Cultural Amnesia (Azhar Ibrahim, 2014)
ภาพจาก https://www.amazon.com.au/Narrating-Presence-Awakening-Cultural-Amnesia/dp/9810916299


           Paul Connerton เคยเสนอว่า การลืมเช่นประเพณี วิถีชีวิต และอัตลักษณ์วัฒนธรรม ต่าง ๆ ของผู้คน ไม่ใช่เรื่องผิดปกติ โดยเฉพาะผู้คนที่ต้องเข้ามาใช้ชีวิตในสังคมใหม่ พวกเขาจำเป็นต้องปรับเปลี่ยนอัตลักษณ์เพื่อให้สามารถดำเนินชีวิตในสังคมแห่งใหม่นั้นได้ อัตลักษณ์เดิมอาจถูกเก็บไว้เพียงบางส่วนซึ่งไม่ส่งผลกระทบต่อการใช้ชีวิตมากนัก ดังนั้น จึงไม่แปลกหากการสืบทอดความรู้ความทรงจำของคนรุ่นหนึ่งไปสู่คนอีกรุ่นหนึ่ง จะมีลักษณะของการขาดช่วงหรือไม่ต่อเนื่องอยู่ด้วย ( Connerton, 2008, pp.62-64)

           สำหรับชาวมาเลย์สิงคโปร์ ก็เผชิญกับสถานการณ์ที่พวกเขาต้องดำเนินชีวิตภายใต้สังคมแบบใหม่เช่นกัน แต่มีความต่างกันตรงที่พวกเขาหลายคนใช้ชีวิตอยู่ในสิงคโปร์มาตั้งแต่ก่อนที่สิงคโปร์จะแยกตัวจากมาเลเซียเมื่อ ค.ศ.1965 Ibrahim ได้ให้ข้อมูลในส่วนที่หนึ่งของหนังสือของเขาว่า ภายหลังจากการแยกประเทศของสิงคโปร์นั้น ชาวมาเลย์จำนวนหนึ่งรีบอพยพกลับไปใช้ชีวิตในมาเลเซีย แต่ชาวมาเลย์อีกจำนวนหนึ่งยังคงตัดสินใจอยู่ต่อและต้องเผชิญกับความเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจและสังคมที่เปิดพื้นที่ให้ความหลากหลายทางเชื้อชาติ-วัฒนธรรมได้เข้ามามากขึ้น วรรณกรรมหลายชิ้นของชาวมาเลย์สิงคโปร์ สะท้อนอารมณ์ความรู้สึกกังวลว่าอัตลักษณ์วัฒนธรรมของพวกเขากำลังเลือนหายไปเพราะอัตลักษณ์วัฒนธรรมใหม่ ๆ ที่เข้ามาพร้อมกับความเปลี่ยนแปลงของสิงคโปร์ แต่กระนั้นก็ยังมีความหวังว่าวรรณกรรมของพวกเขาจะทำให้ชาวมาเลย์สิงคโปร์รุ่นใหม่ได้ตระหนักรู้ถึงที่มาของตนเอง

           จะเห็นได้ว่า Ibrahim มีความเห็นที่แตกต่างจาก Connerton เพราะ Ibrahim มองว่ายังมีผู้คนที่พยายามตอบโต้สภาวะการหลงลืมร่วมของสังคม (ในที่นี้คืออัตลักษณ์วัฒนธรรม) กรณีของชาวมาเลย์สิงคโปร์ พวกเขาใช้วรรณกรรมเป็นหนึ่งในเครื่องมือของการตอบโต้ โดย Ibrahim ได้แสดงข้อเสนอนี้ในส่วนที่สองของหนังสือ เขาชี้ให้เห็นว่าในสมัยอาณานิคม ชาวพื้นเมืองในสิงคโปร์ ซึ่งรวมถึงชาวมาเลย์ด้วยนั้น ประสบปัญหาการถูกทำให้เป็นคนชายขอบจนไร้ตัวตนโดยผู้คนหลากเชื้อชาติ-วัฒนธรรมจากนอกเกาะที่เริ่มย้ายเข้ามาตั้งรกรากเพื่อหาผลประโยชน์ในทรัพยากร อย่างไรก็ตาม ด้วยอานิสงส์ของการศึกษาสมัยใหม่และเทคโนโลยีการพิมพ์ที่เข้ามาพร้อมกับยุคอาณานิคมนี้ จึงมีกลุ่มคนหัวก้าวหน้าที่ลุกขึ้นมาเรียกร้องให้ชาวพื้นเมืองไม่ลืมว่าตนเองมีที่มาจากอะไร และกำลังประสบกับชะตากรรมอันเลวร้ายอย่างไร พวกเขาเผยแพร่ความคิดเหล่านี้ผ่านงานเขียนวรรณกรรมซึ่งสะท้อนถึงความทุกข์ยากของชาวพื้นเมือง วิพากษ์ศักดินา (เจ้าอาณานิคม) และปลุกจิตสำนึกให้ชาวพื้นเมืองเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ต่อต้านชาวต่างชาติที่เข้ามาอาศัยและฉวยใช้ทรัพยากรของพวกตนไป โดยเฉพาะชาวจีน การตอบโต้สภาวะการลืมร่วมของชาวพื้นเมืองในสิงคโปร์นี้ พัฒนามาสู่อุดมการณ์ชาตินิยม แม้หลังจากสิงคโปร์ได้รับเอกราชและแยกตัวจากมาเลเซียแล้ว แต่ก็ยังมีผู้คนซึ่งสืบทอดเจตนารมณ์นี้อยู่ในปัจจุบัน แม้กระทั่งชาวมาเลย์สิงคโปร์

           ปัจจุบัน นอกจากวรรณกรรมแล้ว ในส่วนที่สามของหนังสือนั้น Ibrahim กล่าวว่า ชาวมาเลย์สิงคโปร์หลายคน ยังใช้สื่อของนักวิชาการและรัฐเป็นเครื่องมือในการส่งเสริมให้คนรุ่นใหม่ได้รับรู้ถึงรากเหง้าอัตลักษณ์วัฒนธรรมของตนเอง พวกเขาเรียกว่าเป็นการสร้างมาเลย์ใหม่ (the New Malay) พวกเขาเผยแพร่ความคิดที่ชี้ชวนให้ชาวมาเลย์สิงคโปร์ดำเนินชีวิตประจำวันในบริบทของโลกสมัยใหม่ ขยันทำงานและมีความพร้อมต่อความเปลี่ยนแปลงเสมอ แต่ขณะเดียวกันก็ต้องไม่ลืมที่จะรักษาและยึดมั่นต่อรากเหง้าอัตลักษณ์วัฒนธรรมที่ดีงามของชุมชนมาเลย์เช่นศาสนาอิสลาม ในแง่นี้ ดูเหมือนว่าในหมู่ชาวมาเลย์สิงคโปร์พยายามทำให้ผู้คนของเขาใช้ชีวิตโดยแยกออกเป็นโลกสองประเภท ได้แก่ โลกของความเจริญทางวัตถุและโลกของความเจริญทางจิตวิญญาณ โลกของความเจริญทางวัตถุก็คือโลกสมัยใหม่ที่เราอาศัยอยู่ในปัจจุบัน แม้เป็นโลกที่เราจำเป็นต้องดำเนินชีวิต แต่โลกประเภทนี้ไม่มีความมั่นคงถาวร ไม่สามารถเป็นที่ยึดเหนี่ยวจิตใจให้ผู้คนได้ เป็นโลกที่ทำให้เกิดความละโมบ และนำมาสู่ความสับสนวุ่นวายและความเสื่อมโทรมของสังคมในที่สุด ดังนั้น จึงต้องมีโลกอีกประเภทหนึ่งซึ่งเรียกว่าโลกของความเจริญทางจิตวิญญาณ เป็นโลกที่สะท้อนความเป็นอัตลักษณ์ดั้งเดิมของชุมชนชาวมาเลย์สิงคโปร์ ซึ่งคือความคิด ประเพณี และวัตรปฏิบัติอันดีงามที่มั่นคงเหนือกาลเวลา ไม่มีผู้ใดสามารถลบล้างเปลี่ยนแปลงได้ นี่คือการตอบโต้สภาวะการหลงลืมร่วมของสังคม โดยการวิพากษ์ความเป็นสมัยใหม่ว่ามีคุณค่าน้อยกว่ารากเหง้าอัตลักษณ์วัฒนธรรมของชาวมาเลย์สิงคโปร์ ทุกวันนี้ กระแสการโหยหาความดั้งเดิมของความเป็นมาเลย์จึงดำรงอยู่โดยทั่วไปท่ามกลางกระแสความเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วของโลกสมัยใหม่ กระแสการสร้างมาเลย์ใหม่กลายเป็นเรื่องของสุนทรียศาสตร์และอุดมการณ์ทางการเมือง


เหรียญอีกด้านของการตอบโต้สภาวะการหลงลืมร่วม

           ดังที่ได้เกริ่นไว้แล้วว่า สภาวะการหลงลืมร่วมของสังคม มิใช่เป็นสิ่งถาวรเสมอไป การตอบโต้สภาวะดังกล่าวสามารถเกิดขึ้นได้ อย่างไรก็ตาม การตอบโต้สภาวะการหลงลืมร่วมนี้ ในอีกมุมหนึ่งก็อาจเป็นปัญหา โดยเฉพาะหากการตอบโต้นั้น ยังคงมีลักษณะของอคติในการเลือกที่จะจำและลืมเรื่องบางเรื่องเพื่อตอบสนองอุดมการณ์ของผู้ตอบโต้เช่นเดิม ในงานเขียนของ Ibrahim ได้ทำให้ผู้อ่านฉุกคิดว่า กรณีของชาวมาเลย์สิงคโปร์ แม้จะมีความพยายามรักษาและถ่ายทอดความทรงจำทางวัฒนธรรมในบริบทความเปลี่ยนแปลงของโลกสมัยใหม่ แต่การรักษาและถ่ายทอดนี้ กลับทำให้ความทรงจำทางวัฒนธรรมถูกแช่แข็ง กลายเป็นความทรงจำอันบริสุทธิ์ที่สุด ถูกต้องที่สุด ไม่เคยมีการเปลี่ยนแปลง สิ่งนี้ถูกใช้เพื่อต่อต้านกระแสความเปลี่ยนแปลงที่มาจากภายนอกมิให้เข้ามาทำลายอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรมของชุมชนชาวมาเลย์สิงคโปร์มากเกินไป บางคนใช้ความทรงจำทางวัฒนธรรมซึ่งถูกแช่แข็งนี้ แสดงให้เห็นถึงความเหนือกว่าทางจิตวิญญาณเพื่อตอบโต้ความเปลี่ยนแปลงของโลกสมัยใหม่ แทบไม่มีใครตั้งคำถามว่า พื้นที่ที่มีปฏิสัมพันธ์กับผู้คนมากหน้าหลายตาตลอดเวลาในประวัติศาสตร์อย่างสิงคโปร์นั้น จะไม่เคยมีความเปลี่ยนแปลงด้านอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรมหรือ? การหายไปของคำถามนี้ ส่งผลให้เรื่องราวที่เกี่ยวข้องถูกลืมเลือนไป

           ปัจจุบัน การตอบโต้สภาวะการหลงลืมร่วมโดยอ้างเรื่องความสูงส่งของจิตวิญญาณทางวัฒนธรรมของตนเพื่อเผชิญหน้ากับความเปลี่ยนแปลงของโลกสมัยใหม่ เกิดขึ้นทั่วไปในหลายประเทศเช่นกัน ซึ่งไม่เว้นแม้กระทั่งประเทศไทย Craig J. Raynolds (2002) ได้ยกกรณีกระแสการโหยหาอดีต (Nostalgia) ของสังคมไทยช่วงทศวรรษ 2530-2540 เป็นต้นมา จะเห็นได้ว่านับจากช่วงเวลานั้น สังคมไทยหลายภาคส่วน มีความรู้สึกตระหนกว่าอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรมของไทยกำลังเลือนหายไปจากความทรงจำของผู้คนภายหลังการไหลทะลักเข้ามาของทุนนิยมในกระแสโลกาภิวัตน์ พวกเขาจึงเริ่มรณรงค์ให้ประชาชนมองเห็นและหันมาช่วยกันรักษาอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรมที่ดีงามของไทยผ่านสื่อต่าง ๆ อยู่เป็นระยะ มีการนำเสนอภาพอันสวยงามของวัฒนธรรมในอดีต พร้อมทั้งฉายภาพความเสื่อมโทรมของสังคมปัจจุบันซึ่งส่วนหนึ่งเกิดขึ้นจากการที่ทุกคนตกอยู่ภายใต้อิทธิพลของกระแสวัฒนธรรมสมัยใหม่มากเกินไปจนลืมเลือนความสำคัญของสิ่งดี ๆ ที่เคยมีอยู่ นอกจากนั้น นักวิชาการหลายคนยังต่างขานรับที่จะลงไปศึกษารากเหง้าของบรรพชนคนไทยตามพื้นที่ต่าง ๆ เพื่อชี้ให้เห็นว่าประชาชนชาวไทยมีความเป็นมาร่วมกันอย่างไร แม้ในจำนวนนี้จะมีชนชั้นกลางไทยที่เป็นลูกหลานจีนอพยพรวมอยู่ด้วยก็ตาม กระแสการโหยหาอดีตของสังคมไทยนี้ ในมุมหนึ่งจึงกลับเป็นการสนับสนุนอุดมการณ์ชาตินิยมทางวัฒนธรรม แช่แข็งความทรงจำทางวัฒนธรรมเพื่อตอบโต้สภาวะความเป็นสมัยใหม่ โดยอาจมิได้พิจารณาเพิ่มเติมว่าแม้กระทั่ง อัตลักษณ์ทางวัฒนธรรมของไทยที่เชื่อว่าถูกต้องดั้งเดิม ก็ไม่เคยมีความบริสุทธิ์ หากแต่มีการปรับแปรจากความเปลี่ยนแปลงจากสภาวะสมัยใหม่เสมอมาในหน้าประวัติศาสตร์ (ดู ธงชัย วินิจจะกูล, 2562)

           สิ่งที่ควรให้ความสำคัญในการตอบโต้สภาวะการหลงลืมร่วมของสังคม จึงมิใช่การเลือกที่จำและเลือกที่จะลืมบางเรื่องเพื่อตอบสนองอุดมการณ์บางอย่าง เพราะมิเช่นนั้นสภาวะการหลงลืมร่วมของสังคมก็จะยังคงดำเนินต่อไป ในกรณีของความทรงจำทางวัฒนธรรม จะเห็นได้ว่าปัญหาของการตอบโต้สภาวะการหลงลืมร่วมคือการนำไปสู่มายาคติของสังคมที่ว่าด้วยความเหนือกว่า ด้อยกว่า และความเป็นของแท้ทางวัฒนธรรมเพียงหนึ่งเดียว มายาคตินี้นำไปสู่อคติทางวัฒนธรรม ความขัดแย้ง และความรุนแรงดังปรากฏในทุกวันนี้

           การตอบโต้สภาวะการหลงลืมร่วม จะยิ่งเป็นปัญหามากขึ้น หากการตอบโต้นั้นเกี่ยวข้องกับประวัติศาสตร์ความรุนแรง การตอบโต้สภาวะการหลงลืมร่วมต่อเหตุการณ์ความรุนแรง มีวัตถุประสงค์เพื่อแสดงให้เห็นถึงบาดแผลทางใจ (Trauma) ของผู้ได้รับผลกระทบซึ่งถูกซ่อนเร้นและไม่เคยได้รับการชำระสะสางให้เกิดความเป็นธรรม เช่น กรณีการกดขี่ชาวพื้นเมืองในสิงคโปร์ยุคอาณานิคม หรือกรณีเหตุการณ์ความรุนแรงทางการเมืองตั้งแต่หลังเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ.2475 ของไทย เป็นต้น อย่างไรก็ตาม ในกรณีเช่นไทย จะเห็นได้ว่ามีข้อถกเถียงอยู่มากถึงการจัดงานรำลึกเหตุการณ์ความรุนแรงทางการเมือง ซึ่งยังขาดการนำเสนอเรื่องราวที่เกิดขึ้นอย่างรอบด้านและตรงไปตรงมา เนื่องจากความทรงจำบางเรื่องอาจไม่สอดคล้องกับอุดมการณ์ของผู้จัด นักวิชาการที่ตั้งข้อสังเกตดังกล่าว ยังมองว่าสิ่งนี้ทำให้เราไม่สามารถตามหาความถูกต้องและความยุติธรรมได้ทั้งหมดจริง ๆ ตัวอย่างเช่น การจัดงานรำลึกโศกนาฏกรรมถังแดงที่จังหวัดพัทลุง ซึ่งคนส่วนมากจะคิดถึงความเลวร้ายที่รัฐกระทำต่อชาวบ้านซึ่งถูกตั้งข้อสงสัยว่าฝักใฝ่คอมมิวนิสต์ แต่ความทรงจำเรื่องหนึ่งที่ไม่ค่อยถูกพูดถึงคือผลกระทบของชาวบ้านที่เกิดขึ้นจากพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทย (พคท.) ความทรงจำดังกล่าวสร้างความลำบากใจให้แก่ชาวบ้านเหล่านั้นในการเข้าร่วมงานรำลึก (จุฬารัตน์ ดำรงวิถีธรรม, 2567), หรือการรำลึกเหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519 ซึ่งคนส่วนมากรับรู้ถึงความเลวร้ายของกลุ่มการเมืองฝ่ายอนุรักษ์นิยมเวลานั้นแล้ว แต่สิ่งที่ยังไม่ถูกพูดถึงมากนักคือการเคลื่อนไหวของบุคคลสำคัญในฝ่ายอนุรักษ์นิยม และการเคลื่อนไหวของพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทย ทั้งในช่วงก่อนและหลังเหตุการณ์ซึ่งนำมาสู่ความสูญเสียอย่างต่อเนื่อง (วันพัฒน์ ยังมีวัฒนา, 2567)

           สภาวะการหลงลืมร่วมของสังคม คือสภาวะซึ่งย่อมสามารถถูกตอบโต้ได้ การตอบโต้สภาวะดังกล่าว เป็นเรื่องที่มีความสำคัญ โดยเฉพาะการตอบโต้เพื่อเผยให้เห็นเรื่องราวความทรงจำที่ถูกปิดบังไว้ อย่างไรก็ตาม เราคงต้องมีความกล้าที่จะเรียนรู้และนำเสนอเรื่องราวที่เกิดขึ้นอย่างรอบด้าน มิเช่นนั้น สังคมก็จะวนเวียนอยู่กับอคติความทรงจำที่มีการเลือกที่จะจำและเลือกที่จะลืมเช่นเคย


บรรณานุกรม

จุฬารัตน์ ดำรงวิถีธรรม. (2567). การสร้างและการช่วงชิงความทรงจำ “ถังแดง”. ใน ลบเลือน เคลื่อนที่ ทวีทบ มานุษยวิทยาความทรงจำ การเคลื่อนที่ และความซับซ้อน. ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การ
มหาชน).

ธงชัย วินิจจะกูล. (2562). ภูมิทัศน์ของอดีตที่เปลี่ยนไป ประวัติศาสตร์ในประเทศไทยชุดใหม่หลัง 14 ตุลา.ใน ออกนอกขนบประวัติศาสตร์ไทย: ว่าด้วยประวัติศาสตร์นอกขนบและวิธีวิทยาทางเลือก. ฟ้า
เดียวกัน.

วันพัฒน์ ยังมีวัฒนา. (2567). สมศักดิ์ เจียมธีรสกุล แนวคิดความผิดพลาดทางประวัติศาสตร์และขบวนการนักศึกษา 6 ตุลา. วารสารรัฐศาสตร์และรัฐประศาสนศาสตร์. 15(2), น.293-326.

Connerton, P. (2008). Seven Types of Forgetting. Memory Studies, 1 (1): 59-71.

Ibrahim A. (2014). Narrating Presence: Awakening from Cultural Amnesia. Select Publishing.

Reynolds. C.J. (2002). Thai Identity in the Age of Globalization. In National Identity and Its
Defenders: Thailand Today. Silkworm Books.


ผู้เขียน
ธนวัฒน์ รุ่งเรืองตันติสุข
นักวิจัย ฝ่ายวิจัยและส่งเสริมวิชาการ
ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน)


 

ป้ายกำกับ สภาวะการหลงลืมร่วม Against Collective Amnesia ธนวัฒน์ รุ่งเรืองตันติสุข

เนื้อหาที่เกี่ยวข้อง

Share
Facebook Messenger Icon คลิกที่นี่เพื่อสนทนา